Research: Visuele strategieën. Foto's en films van fabrieksarbeidsters in Nederland (1890-1919)

Waarom werden fabrieksarbeidsters op het eind van de negentiende eeuw in Nederland argwanend bekeken, maar verschenen ze na 1890 steeds vaker in foto's en films? Wat waren de motieven van de opdrachtgevers van deze foto- en filmopnamen en wat wilden ze ermee bereiken?

Als nieuwe deelnemers aan een openbaar debat over vrouwenarbeid zochten fabrikanten, Arbeidsinspectie en vrouwenbeweging in de tweede helft van de negentiende eeuw naar geschikte uitdrukkingsvormen. Met de opkomst van geïllustreerde tijdschriften, verbeterde reproductietechnieken en de uitvinding van de film zagen de drie groepen opdrachtgevers de kans om via visuele media hun ideeën aan een massapubliek te presenteren. Foto's en films - in de vorm van albums en tijdschriften, reclameadvertenties, onderzoeksrapporten of tentoonstellingen - dienden niet alleen om uitdrukking te geven aan de visies van de betrokken partijen, maar gaven op strategische wijze richting aan de bovengenoemde openbare discussie.

In mijn promotieonderzoek bestudeer ik hoe foto's en films fabrieksarbeidsters in beeld brachten, welke beeldvorming dit opleverde en hoe hun opdrachtgevers ze inzetten ten behoeve van hun eigen politieke en sociale agenda.

Mijn primaire bronmateriaal bestaat uit foto's en films die werden geproduceerd door fabrikanten, de Arbeidsinspectie en de vrouwenbeweging in Nederland in de periode van 1890 tot 1919. Het betreft fotoalbums met fraaie, originele opnamen, fotoboeken en bedrijfsfilms. De foto's vond ik in diverse gemeente- en rijksarchieven; de fotoalbums - overhandigd bij koninklijke bezoeken - bevinden zich in de collectie van het Koninklijk Huisarchief. De films, die helaas niet altijd compleet zijn, bekeek ik in het (Nederlands) Filmmuseum en het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid.

Het beeldmateriaal dat ontstond in opdracht van de Arbeidsinspectie bestaat geheel uit foto's, origineel materiaal en fotoreproducties in onderzoekspublicaties, tentoonstellingscatalogi en in tijdschriften waarin die werden besproken. Sinds enkele jaren is het fotoarchief van de Arbeidsinspectie geautomatiseerd en te raadplegen in het Nationaal Archief.

De foto's en films die werden vervaardigd bij de vrouwenbeweging betreffen met name beeldmateriaal bestemd voor de 'Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid' in 1898 en de tentoonstelling 'De Vrouw 1813-1913'. Van beide manifestaties zijn de archieven bewaard gebleven: dat van de expositie uit 1898 in het Internationaal Informatiecentrum en Archief van de Vrouwenbeweging en dat van de tentoonstelling uit 1913 in het Gemeentearchief Amsterdam. Beide archieven bevatten foto's en reproducties. Van de films die vertoond werden tijdens de tentoonstelling van 1913 bleven slechts enkele exemplaren behouden. Ze zijn tegenwoordig aanwezig in het Philips Concern Archief, het Gemeentearchief Den Haag en het Filmmuseum.

Secundaire beeldbronnen die bij de analyse van foto- en filmbeelden ter vergelijking dienen, bestaan uit de tijdschriften de Katholieke Illustratie, Eigen Haard en de Wereldkroniek. Deze tijdschriften bestudeer ik in de diverse universiteitsbibliotheken.

Een vergelijkend mediaonderzoek als dit heeft het voordeel dat niet alleen de ontwikkeling van een specifieke beeldvorming zichtbaar wordt, maar dat ook verbanden tussen de verschillende opdrachtgevers, de gebruikte media en de ontwikkeling van specifieke genres aan de oppervlakte komen.

Marga Altena
M.Altena@maw.kun.nl

Op 5 juni a.s. zal Marga Altena een GBG-lezing geven, volgend op de algemene ledenvergadering. E.e.a zal plaatsvinden op het NIOD, Herengracht 380 in Amsterdam. De lezing begint om 19.00 uur.