Column: Zelf archieffilms maken

Het is zo ongeveer de zuiverste contradictio in terminis die je je kunt voorstellen: het zelf draaien van historisch archiefmateriaal. Toch is het geen fictieve bezigheid meer. In veel landen, de Verenigde Staten en Engeland voorop, is het een courante praktijk.

Je ziet ze bijna dagelijks op je televisiescherm, historische documentaires met getrukeerde archieffilm. Soms is het heel duidelijk te zien. Als drenkelingen in een documentaire over de zeeslagen in de Tweede Wereldoorlog wanhopig proberen een stukje wrakhout te grijpen om hun leven te redden, dan weet je zeker dat er acteurs zijn ingezet om het tafereel dramatischer en meeslepender te maken. Maar soms is het ook veel subtieler: in documentaires die grotendeels uit historisch archiefmateriaal bestaan, komt wel eens een shot langs dat 'vers' is gedraaid, en dat alleen door insiders als zodanig wordt herkend.

In sommige gevallen worden complete scènes nagespeeld door acteurs die zich bedienen van dialogen die heel wel door de oorspronkelijke figuren kunnen zijn gebezigd. Maar soms ook is er sprake van stil spel van vage figuren op de achtergrond. Nu eens is er in zwart-wit gefilmd, dan weer is er kleur toegevoegd aan het nieuw gedraaide archiefmateriaal, en zijn er zelfs kabels en andere beschadigingen op de film aangebracht om het geheel authentieker te laten lijken.

Naar mijn indruk is die werkwijze in ons land erg uitzonderlijk. Dat geldt althans voor de Nederlandse documentairemakers, want laatst nog hoorde ik van een recent in Nederland opgenomen Amerikaanse documentaire over het verraad van de familie Frank, waarin Nederlandse acteurs in een nagebouwd Achterhuis voor de gewenste actie zorgen. (Volgens de cameraploeg die ik erover sprak werd er voortreffelijk werk geleverd en zagen de nagespeelde shots er erg mooi uit - afwachten maar tot Discovery het programma uitzendt…).

In de ons omringende landen zijn de grenzen die we hier in acht nemen al lang gepasseerd. We lijken een achterhoedegevecht te leveren; ons standpunt 'authenticiteit voor alles' wordt beschouwd als hopeloos achterhaald. Op een congres over geschiedenis en televisie mocht ik eind vorig jaar zelf waarnemen dat overal in de wereld het zelf fabriceren van archiefmateriaal als een volstrekt normaal verschijnsel wordt geaccepteerd. Dan Chambers, hoofd documentaires van Channel Five, de vooral op jongeren gerichte commerciële zender in Groot-Brittannië, denkt dat we nog maar aan het begin staan van grootse ontwikkelingen. Digitaal zal straks werkelijk alles mogelijk zijn, en de computer zal ons ertoe in staat stellen een geheel nieuwe werkelijkheid te creëren. "Het duurt nog maar een jaar of vijf," zo zei Chambers, "of de computer levert ons interviews met Adolf Hitler die niet van echte te onderscheiden zijn."

Schrikbeeld? Spookbeeld zelfs? Of moeten we niet zo zeuren en enthousiast de nieuwe tijd verwelkomen?

Voorlopig wil ik nog maar even de hoop koesteren dat de rest van de wereld weer bij zijn positieven komt.

Ad van Liempt