In Memoriam: Jitze de Haan (1959-2002)
In april overleed geheel onverwachts filmhistoricus Jitze de Haan. Hij was vele jaren lid van GBG en maakte geregeld zijn opwachting op conferenties van de vereniging. Hij is vooral bekend geworden als auteur van het boek Polygoon spant de kroon (1995).
Of het nu om bierblikjes of om filmdocumentatie ging, Jitze was een verzamelaar pur sang. Dat verklaart ook de bijzondere neus die hij had voor exclusieve bronnen. Zo was hij de laatste die toegang kreeg tot het archief van de Nederlandse Bioscoop Bond, voordat het vele jaren achter slot en grendel verdween om door Daan Hertogs van het Filmmuseum geďnventariseerd te worden. (Het archief is nu overigens sinds enige tijd toegankelijk voor onderzoekers.) Zijn research resulteerde in de doctoraalscriptie Filmbeleid belicht (Rijksuniversiteit Groningen, 1986) over de filmvoorziening in Nederland tussen 1945 en 1950. Voor Kunst en beleid in Nederland, 4 (1990) bewerkte hij later zijn scriptie tot een leesbare en relevante bijdrage.
Vervolgens stortte Jitze zich op een onderzoek naar de geschiedenis van Nederlands bekendste journaalmaatschappij, Polygoon. Hij was in een unieke positie om dit onderwerp ter hand nemen, omdat hij thuis een berg aan oude notulenboeken en ander uniek bronnenmateriaal tot zijn beschikking had. Dit had hij eind jaren tachtig bij de ondergang van het Hilversumse Cinecentrum van de vernietiging gered. Ook nam hij de nodige interviews af met oud-medewerkers van Polygoon (Haarlem) en van de vermeende concurrent Profilti ('s-Gravenhage). Dat de laatste in 1933 al geen concurrent meer was, omdat Polygoon via een stroman de aandelen van de Haagse journaalmaatschappij had opgekocht, was een van de belangrijke onthullingen in zijn Polygoon spant de kroon. Helemaal onbekend was dit feit nochtans niet: Maarten Loeffen had het in 1985 al in zijn scriptie vermeld. Maar Jitze wist de precieze gang van zaken tot in detail te reconstrueren. Dat laatste was ook de grote kracht van zijn Polygoonboek: het blootleggen van de bedrijfshistorische processen bij de Haarlemse 'filmfabriek'. Aan een analyse van de films zelf waagde hij zich zelden.
Parallel aan een drukke carričre - eerst bij de Universiteit Twente en later bij de Hogeschool voor Economische Studies in Amsterdam - werkte Jitze aan twee volgende boeken: een follow-up van het Polygoonboek over de periode na 1945 en een boek over Multifilm. Bij zijn dood was hij met dat laatste werk al ver gevorderd.
Hoewel ikzelf het niet altijd eens was met de werkwijze en uitkomsten van zijn onderzoek, had ik toch een grote bewondering voor Jitze. Hij stond voor 100 % achter hetgeen hij deed, terwijl de onderwerpen waar hij zich mee bezighield, bepaald niet 'en vogue' waren in het Nederlandse filmwereldje. Zijn Polygoon spant de kroon bevat een schat aan informatie. Ik heb menig student naar de boekhandel gestuurd met de opdracht om het aan te schaffen. Met dank aan de familie zal het Instituut voor Beeld en Geluid over niet al te lange tijd ook de door Jitze verzamelde documentatie voor studiedoeleinden beschikbaar kunnen stellen.
Bert Hogenkamp
|